Fęrsluflokkur: Utanrķkismįl/alžjóšamįl

Samfélagslegar įskoranir minna ķ umręšunni hér en ķ Evrópu.

Žegar rętt er um Samfélagslegar įskoranir (Grand Societal Challenges) er jafnan veriš aš vķsa til žeirra vandamįla sem mannkyniš mun męta ķ framtķšinni eša eru jafnvel komin į dagskrį fólks nś žegar. Žessar įskoranir varša mįl svo sem heilbrigšismįl, matvęlaöryggi, orkumįl, samskipti og flutninga, loftslagsmįl, samfélagiš og öryggi žegnanna. Žessi upptalning er svo sem žekkt en ef skošašar eru žęr forsendur sem liggja aš baki hverrar um sig sjįum viš aš vķša žarf aš taka til hendinni.

Nżlega er afstašin umfangsmesta loftslagsrįšstefna sem nokkurn tķmann hefur įtt sér staš, ķ Parķs. Tališ er aš vel hafi gengiš aš fį žjóšir heims til aš sjį og vilja takast į viš žann vanda sem augljós er ķ loftslagsmįlum. Ekki voru allir sammįla um įgęti nišurstašna rįšstefnunnar enda ljóst aš ef bregšast į viš af fullum krafti kęmi žaš nišur į lķfsgęšum fólks eins og žau eru metin, aš minnsta kosti til skamms tķma. Ég held ekki aš žaš sé meš vilja aš rįšamenn landa heimsins séu aš fresta lausn žeirra Samfélagslegu įskorana sem standa fyrir dyrum, žangaš til börnin okkar og barnabörn fara aš stjórna.

Žį eru mįlefni aldrašra ķ umręšunni žessa dagana ķ tengslum viš birtingu fjįrlaga fyrir įriš 2016. Sś umręša er enn lķklega į fremur lįgum loga. En žrįtt fyrir įgętis framreikninga Hagstofunnar viršist rįšamönnum ekki ljóst aš eftir nokkur įr veršur aldursuppbygging samfélagsins talsvert breytt frį žvķ sem var. Žaš kemur okkur sjįlfsagt öllum į óvart eftir nokkur įr aš mjög stór hluti žjóšarinnar er kominn į eftirlaun og einungis lķtill hluti er aš skapa veršmęti fyrir samfélagiš svo žaš geti žróast og dafnaš žannig aš ķbśar landsins finnist žeir bśa viš öryggi og lķfsgęši. Andstętt žeim žjóšum sem huga vel aš mįlefnum aldrašra, viršist svo aš viš getum bara ekki hugsaš til langs tķma, alveg örugglega ekki fram yfir nęstu kosningar.  Spurning hvort žaš sé besta leišin aš binda aldraš fólk ķ fįtękragildru sem er svo vel girt af aš fólk į ekki séns. Mįliš er aš ef žaš er rétt aš eldra fólk sé žrįtt fyrir allt aš verša hraustara meš hverju įr žį ętti aš leyfa žvķ aš taka žįtt ķ veršmętasköpun velsęldar samfélagsins. Žetta mį gera til dęmis meš žvķ aš aflétta tekjutenginu į žennan hóp.

Orkumįl hafa einnig veriš töluvert ķ umręšunni hér en Ķsland bżr aš mjög mikilli hreinni og endurnżjanlegri orku. Tališ hefur veriš hagkvęmt aš breyta  žessari orku ķ létta mįlma sem hafa skapaš veršmęti hér į landi, aš minnsta kosti į mešan veršmęti žeirra er gott. Nś lękkar veriš į mįlminum og um leiš į rafmagninu. Spurning er hvort žetta sé žróun sem heldur įfram til langs tķma. Žaš vęri ekki hagkvęmt, aš minnsta kosti ekki į mešan viš erum aš byggja fleiri verksmišjur til aš framleiša žessa mįlma. Spurning er hvort viš ęttum bara aš leggja slöngu til Bretlands og dęla orkunni žangaš. Menn eru ekki į eitt sįttir og skal ekkert sagt um žaš hér hvort žetta sé góš leiš. Hér žarf einnig aš hugsa til langs tķma um žaš hvort eftirspurn eftir hreinni endurnżjanlegri orku fari vaxandi ķ kjölfar umręšu um loftslagsmįl.

Langtķmahugsun ķ žeim mįlum sem varša Samfélagslegar įskoranir er mikilvęg. Įkvöršun ķ dag hefur vķsast įhrif eftir mörg įr. Žess vegna hafa žjóšir heims sett af staš rannsókna og žróunar įętlanir til aš takast į viš žęr.  Evrópusambandiš hefur gert žessum mįlum góš skil ķ rannsóknasjóšum sem kallast nś Horizon 2020. Žaš er nokkuš samdóma įlit aš engin ein žjóš eša lķtill fjöldi žjóša hafi burši til aš takast į viš žęr Samfélagslegu įskoranir sem aš okkur stešja, einar og sér. Žvķ žurfa žjóšir heims aš taka sig saman og vinna aš žvķ aš takast į viš žessar įskoranir įšur en įstandiš versnar meira og meira. Žaš sjįst ekki mörg merki um aš hér į landi aš žessar įskoranir séu framarlega į višfangsefna listanum. En žaš mun koma aš žvķ fyrr eša sķšar.


Samfélagslegar įskoranir

 

Į sķšustu mįnušum hefur boriš į umręšu og ašgeršum, ķ Evrópu og į Noršurlöndunum, varšandi miklar įskoranir gagnvart samfélögum heimsins. Mešal žeirra eru:

  • Heilbrigšismįl, öldrun, lżšfręšilegar breytingar og velferš
  • Fęšuöryggi, sjįlfbęr landbśnašur og lķfręnu efnahagskerfi
  • Trygg, hrein og skilvirk orka
  • Snjallir, gręnir og samžęttir flutningar
  • Loftslagsbreytingar og skilvirk nżting gęša, žar meš talin hrįefni
  • Öryggi og nżsköpun ķ samheldnu samfélagi

Žó aš hér sé um aš ręša umfangsmikil vandamįl er hęgt aš bregšast viš žeim og jafnvel skapa žar meš įkvešin tękifęri, jįkvęš fyrir mörg lönd. En ekkert land, jafnvel mešal žeirra stęrstu, er žess umkomiš aš męta žessum įskorunum eitt og sér. Žvķ žurfa lönd aš sameinast gegn žessum breytingum, įšur en žęr verša öllum ofviša. Einkennandi fyrir stórar įskoranir er aš žęr stešja aš mjög mörgum löndum, žęr eru umfangsmiklar og lausnir žeirra kalla į samstarf landa og svęša um rannsóknir og nżsköpun.

Žaš hafa duniš į mjög erfišar efnahagslegar žrengingar į sķšustu įrum, sem ekki sér fyrir endann į. Efnahags­mįlin hafa mikil įhrif į allar žęr įskoranir sem nefndar hafa veriš. En ljóst er aš kostnašur viš aš męta žessum įskorunum mun vera umtalsveršaur. Įskoranir žessar kalla einnig į umfangsmikiš samstarf į sviši rannsókna og nżsköpunar. Svo umfangsmikiš aš samfélög heimsins verša aš sameinast um aš finna į žeim lausnir. En žaš eru einmitt lausnirnar sem hafa ķ för meš sér įkvešin tękifęri. Į žessu er tekiš ķ stórum įętlunum um rannsóknir og nżsköpun, sem hópar landa hafa, eša eru aš koma sér saman um, aš framkvęma. Evrópusambandiš hefur hinar stóru samfélagslegu įskoranir ķ brennidepli viš hönnun į nżrri rammaįętlun um rannsóknir og nżsköpun sem tekur gildi eftir žrjś įr. Fram til žessa er tekiš į įskorunum meš margvķslegum hętti.

Noršurlöndin eru aš vinna aš svipušum mįlum svo sem meš stórri rannsóknarįętlun um loftslagsbreytingar. Einnig hafa heilbrigšismįlin veriš žar ofarlega į baugi įsamt višfangsefnum svo sem varša nżsköpun og velferš.  Norręnn samstarfshópur į vegum NordForsk, Rannsóknarrįšs Noršurlanda, hefur skilgreint ešli hinna stóru įrskoranna žannig: 1) Višbrögš viš hinum stóru įskonunum meš rannsóknum og nżsköpun er leiš til aš framleiša žekkingu meš möguleika į aš snśa viš stórum og ašstešjandi vandamįlum viš og gera žau aš möguleikum. 2) Ekkert land getur tekist į viš įskoranirnar eitt og sér. 3) Žaš er breiš samstaša ķ Evrópu til aš bregšast viš įskornunum meš rannsóknum og nżsköpun og 4) žesshįttar frumkvęši gerir Evrópu aš įhugaveršum samstarfsašila į alžjóšavķsu į sviši rannsókna og nżsköpunar til aš koma į višvarandi žróun og ferli į hnattvķsu.

OECD löndin hafa lįtiš mįliš til sķn taka. Mešal verkefna OECD į svišinu er s.k. „Nż nįlgun og stjórnkerfi fjölžjóša samvinnu į sviši vķsinda, tękni og nżsköpunar til aš takast į viš hinar stóru įskoranir".  Rökstušningur OECD er sį  aš mannkyniš stendur frammi fyrir fjölda alvarlegra hnattręnna įskorana, svo sem į sviši  loftslagsbreytinga, öryggis matvęla og orku og į sviši heilbrigšismįla. Ašeins er hęgt aš taka į žessum višfangsefnum ķ hnattręnu samstarfi žar sem bęši uppbygging, ešli og įhrif žessara įskorana eru hnattręnar. Vķsindi, tękni og nżsköpun hafa stóru hlutverki aš gegna ķ višbrögšum viš hinar stóru įskoranir. Samręming og regluverk alžjóšastarfs į sviši vķsinda, tękni og nżsköpunar er mjög mismunandi og žarf aš samręma, en žaš er hlutverk verkefnis OECD sem nefnt var. Markmiš žessa samstarfs OECD rķkjanna er aš koma į leišbeiningum og dreifa žekkingu og upplżsingum um hvernig best er aš taka į mįlum.

Spurning er hvort allar įskoranir séu stórar įskoranir. Hugtakiš į uppruna sinn ķ  hinni s.k. Lundar yfirlżsingur frį žvķ ķ jślķ 2009 žegar Svķar voru ķ forsęti Evrópusambandsins. Žar kom fram aš įskoranirnar eru samfélagslegar ķ ešli sķnu žó žęr geti įtt uppruna sinn ķ nįttśrinni, višskiptalķfinu eša hinu félagslega kerfi. Spurning er lķka gagnvart hverjum eru žessar įskoranir. Eru žęr gagnvart heiminum öllum eša e.t.v. vissum heimsįlfum eša jafnvel smęrri heildum.

Ķ Lundaryfirlżsingunni, frį sérfręšingahópi Evrópska rannsóknasvęšisins, undir stjórn Prófessors Luke Georghiou, kemur fram aš rannsóknir og žróun ķ Evrópu verši aš hafa hinar stóru įskoranir ķ brennidepli og aš grķpa verši til nżrra ašferša til aš sporna viš žeim. Žetta kallar į nżjan sįttmįla mešal landa ķ Evrópu og stofnana žeirra sem byggir į samstarfi og trausti. Žaš žarf aš bera kennsl į og bergšast viš hinum stóru įskorunum meš žvķ aš virkja bęši opinbera geirann og einkageirann ķ samstarfi. Sķšan er hvatt til žįtttöku ķ samstarfi viš aš sporna viš hinum stóru įskorunum.

Ljóst er aš rannsóknir og žróun ķ heiminum eru aš taka meira og meira miš af hinum stóru įskorunum. Stór hagkerfi eins og Evrópusambandiš eru aš žróa įętlanir til aš takast į viš hinar stóru įskoranir. Hin s.k. Sameiginlega įtaksįętlunin (Joint Programming) og Tęknilega samstarfsstefnan (Technology Platform) eru góš dęmi um žaš en žar eiga Ķslendingar ašgang. Ķslendingar geta tekiš žįtt ķ hinu hnattręna samstarfi t.d. ķ gegnum rķkjahópa sem žeir tilheyra. Žetta getur veriš į vettvangi Noršurlanda, EES landa, OECD eša annaš sem viš į. Žį žurfa ķslendingar aš skilgreia hlutverk sitt og aškomu. Bent er į aš mikilvęgt sé aš takast į viš verkefni eins og Framtķšarsżn eša svišsmyndir til aš undirbśa slķkt starf. Ķsland hefur raunar tekiš žįtt ķ Norręnu samstarfi um aš spyrna viš hinum stóru įskorunum. Žetta meš žįtttöku ķ Topprannsókna frumkvęši Norręnu rįšherranefndarinnar  (Toppforsknings initiative). Žetta er Norręnt samstarf sem nęr yfir allt hiš Norręna samstarfsnet.

Ķslendingar hafa ekki tekiš skipulega į mįlum sem varša hinar stóru įskoranir į sama hįtt og margar ašrar žjóšir eru aš gera. Nokkur lönd hafa žegar sett į stofn ašgeršir gegn žessum įskorunum inn ķ tengslum viš rannsókna- og nżsköpunarstefnu sķna og hafa skipulagt ašgeršir til aš sporna viš žeim. Sem fyrr segir eru žessar įskoranir um leiš įvķsun į vissa möguleika ķ atvinnulķfi žjóša. Sem dęmi mį nefna aš loftslagsbreytingar eru aš valda minnkun į ķsmagni ķ noršurhöfum og žvķ opnun siglingarleiša. Jafnframt hefur lķfrķki ķ sjónum tekiš breytingum viš hlżnun loftslags. Žeir žęttir sem falla innan skilgreiningar į hinum stóru įskornunum eru raunar mešal višfangsefna margra landa į żmsum svišum. Vķša er unniš aš gręnum hagvexti og gręnni nżsköpun, heilbrigšismįlum, félagsmįlum og fjölda annarra višfangsefna žó ekki sé endilega tekiš į hinum stóru įskorunum ķ heild.

Ķslendingar geta skilgreint verkefni um framsżni og svišsmyndir til aš auka skilning sinn į žeim afleišingum sem hinar stóru įskoranir geta haft. Žį getur hiš opinbera tekiš žessa žętti til greina viš stefnumótun į svišum rannsókna og nżsöpunar, félagsmįla, efnahagsmįla, heilbrigšismįla, umhverfismįla og almennt į žeim vettvangi sem passar hverju višfangsefni hvaš best. Mjög góš leiš er žó aš taka žįtt ķ rannsókna- og nżsköpunarstarfi žjóša į Noršurlöndum og ķ Evrópu.

 

Višauki til upplżsingar:

 

Heilbrigšismįl, öldrun, lżšfręšilegar breytingar og velferš

Hin mikla įskorun ķ žessum flokki er aš bęta  heilbrigši į lķftķma fólks og velmegun almennt. 
Lżšfręšileg vandamįl eru svo sem öldrun, bśferlaflutningar, fįtękt, śflokun og żmiss heilbrigšisvandamįl. Einnig er aš skilja afgerandi višfangsefni heilbrigšismįla, bęta heilsu og koma ķ veg fyrir sjśkdóma.  Önnur markmiš eru aš bęta forvarnir, eftirlit og skilning į sjśkdómum en einnig sjśkdómsgreiningu og mešferš sjśkra og aš upplżsingar um heilbrigšismįl komi aš sem bestu gagni. Žį mį nefna tęki, tól og ašferšir viš mešhöndlun, aš gera öldrušum kleift aš sjį um sig sjįlfa sem lengst og fleira.

Fęšuöryggi, sjįlfbęr landbśnašur og lķfręnu efnahagskerfi

Įskorunin hér er aš koma į sjįlfbęru framboši į öruggum og hįgęša matvęlum og öšrum lķfręnum afuršum gegnum skilvirka framleišslu. Žį skal stefnt aš žvķ aš breyta afuršum aš lįg-kolefna afuršum sem unnin eru į lķfręnan hįtt.

Markmiš eru mešal annarra aš bęta framleišsluašferšir og aš fįst viš loftslagsbreytingar žar sem gętt er hugtaka svo sem sjįlfbęrni og žol. Matvęli skulu vera örugg og heilsusamleg fęša fyrir alla. Fiskveišar skulu vera umhverfisvęnar og sjįlfbęrar og fiskeldi verši samkeppnishęft. Įherslur skal leggja į nżsköpun ķ tengslum viš afuršir śr hafinu.

Trygg, hrein og skilvirk orka

Įskorunin hér er aš tryggja umbreytingu aš įreišanlegum, sjįlfęrum og samkeppnishęfum orkukerfum. Leitast skal viš aš draga śr orkuskorti auka orkužörf og huga aš loftslagsbreytingum.

Gręnt hagkerfi meš endurnżjanlegum orkugjöfum bęši af hagręnum og umhverfisįstęšum og skilvķs notkun į orku.

Markmišur aš auka stórlega tękni og žjónustu fyrir snjalla og skilvirka orkunotkun. Hvetja til aš stunda snjallan rekstur borga og samfélaga. Taka nżja orkugjafa ķ notkun, svo sem vind og sólarorku og vinna aš samkeppnishęfum og umhverfisvęnni tękni til aš draga śr kolefnisnotkun. Lķfręn orka er įhugaveršur valkostur ef hśn er samkeppnishęf og sjįfęr.

Snjallir, gręnir og samžęttir flutningar

Įskorunin er aš koma į flutningakerfi sem er skilvirkt og umhverfisvęnt en um leiš öruggt og til hagsbóta fyrir einstaklinga, hagkerfiš og samfélagiš.

Mešal markmiša er aš gera flugvélar, bķla og skip kleyft aš ganga į hreinum orkugjöfum og bęta žar meš umhverfisįhrif nśverandi flutninga. Žróa snjallar lausnir ķ tękjum, bśnaši og innvišum og bęta flutninga ķ dreifbżli. Draga verulega śr umferšarhnśtum og bęta hreyfanleika fólks og afurša. Koma žarf į nżrri stjórnun fyrir flutninga og draga śr slysum ķ umferšinni. Huga žarf aš nęstu kynslóš af flutningatękjum og markašur fyrir žau skal komiš į.

Loftslagsbreytingar og skilvirk nżting gęša, žar meš talin hrįefni

Hér mį sjį įskoranir sem aš uppnį skilvirkni og hagkerfi óhįš loftslagsbreytingum  sem mętir žörf į vaxandi fjölda ķbśa ķ heiminum. Ašgeršir ęttu aš auka samkeppnishęfni og bęta velmegun ķbśanna į mešan umhverfisįhrifum er haldiš ķ lįgmarki.

Meš žessu mį uppnį markmišum svo sem aš bęta skilning į loftslagsbreytingum og koma į góšum spį ašferšum fyrir breytingar į loftslagi. Žį žarf aš styšja viš stefnu um flutninga fólks į milli svęša.  Bęta skilning į vistkerfinu og samskiptum žess viš félagleg kerfi og hlutverk efnahagslķfs ķ velferšarmįlum. Žį žarf aš bęta skilning į ašföngum aš hrįefni og tala fyrir sjįlfbęru framboši og notkun į hrįefnum og finna valkosti viš notkun žeirra. Žį žarf aš styrkja gręna nżsköpun og tękni, ferla og žjónustu til aš auka markašsžįtt žeirra. Vinna žar fyrir um stefnu ķ nżsköpunarmįlum og huga aš breytingum į samfélaginu ķ tengslum viš žaš. Leggja įherslu į aš koma į gręnum hagkerfum .

Öryggi og nżsköpun ķ samheldnu samfélagi

Mešal įskorana er aš koma ķ veg fyrir śtilokun og koma į nżskapandi og öruggum samfélögum ķ tengslum viš ófyrirséšar en neikvęšar breytingar af żmsu tagi.

Hér er įtt viš aš hvetja til snjallra lausn um sjįlfęran vöxt samfélaga. Mikilvęgt er aš ķ samfélögum séu ekki hópar sem hvergi eiga heima og eru utanviš samfélag fólks. Bęta žarf samstarf um rannsóknir og nżsköpun mešal žjóša. Žį žarf aš styrkja viš nż form af nżsköpun žar meš talin félagsleg nżsköpun og sköpunarvilja. Samfélagiš žarf aš virkja ķ tengslum viš rannsóknir og nżsköpun og koma žarf į virkum samskiputm milli žjóša, jafnvel fjarlęgra.  Takast į viš glępi og hryšjuverk og gera landamęri örugg. Žį žarf aš bregšast viš margvķslegum kreppum og ógnunum

Önnur flokkun er:

(Northern Climate and Environment)
(Sustainable Energy)
(Dialogue of Cultures)
(A Healthy Everyday Life for All)
(Knowledge and Know-how in the Media Society)
(Ageing Population and Individuals).

Umręša var um hinar miklu samfélagslegu įskoranir į Nżsköpunaržingi 1 nóvember 2011.

Umfjöllin Rannķs 
Umfjöllun Nżsköpunarmišstöšvar
Umfjöllun mbl.is 
Umfjöllun visir.is
Umfjöllun ruv.is
Umfjöllun išnašarrįšuneytis
Umfjöllun išnašarrįšuneytis um samfélagsįskoranir

 

 


Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband